Küreselleşme biçim değiştirirken

Özgür Orhangazi

22 Kasım 2026

Trump’ın gümrük tarifeleri ile Çin’e karşı ticaret savaşını hızlandırması, Avrupa’nın üretim zincirlerini yeniden düzenlemek için sanayi politikaları geliştirmeye başlaması gibi gelişmeler son dönemde küreselleşmenin sonuna gelindiği, serbest ticaretin yerini artık korumacılığın, serbest piyasa yaklaşımının yerini ise devletçiliğin aldığı yönünde tartışmaları yaygınlaştırdı. Fakat veriler dünya ticaret hacminin artmaya devam ettiğini gösteriyor: 2025’te toplam mal ve hizmet ticareti 35 trilyon doları aşarak rekor seviyelere ulaştı ve 2026’da da bu artışın devam etmesi ve dünya ticaretinin reel olarak yaklaşık yüzde 4 büyümesi bekleniyor. Bu veriler, Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) 1980’lerin başından bu yana yayımladığı Ticaret ve Kalkınma Raporu’nun geçtiğimiz ay “Kalkınmanın Jeoekonomisi” başlığıyla çıkan 2026 sayısından.

1980’lerden itibaren hız kazanan küreselleşme süreci, sermayenin uluslararasılaşmasının belirli bir biçimi olarak karşımıza çıktı. Sermaye hareketlerinin ve dış ticaretin büyük ölçüde serbestleştirilmesi, özelleştirmeler ve finansal piyasaların genişletilmesinden oluşan bir politika çerçevesiyle hızlanan sürecin tüm ülkelere ekonomik fayda yaratacağı savunuluyordu. “Gelişmekte olan” ülkelere önerilen reçete de buydu: Ekonomiyi uluslararası rekabete açmak, yabancı sermaye çekmek ve küresel üretim zincirlerine katılmak sanayileşmeyi ve büyümeyi hızlandıracak, zamanla onlar da ileri kapitalist ekonomileri yakalayacaktı.

ABD’nin IMF ve Dünya Bankası gibi kurumlar üzerinden yaptığı baskılarla kısa sürede hâkim politika çerçevesi hâline gelen bu yaklaşım, standart büyüme teorisinin yakınsama hipoteziyle de destekleniyordu. Yakınsama hipotezine göre, en basit ifadesiyle, benzer ekonomik koşullara sahip ülkeler arasında, işçi başına daha az sermaye kullanılan yoksul ülkelerde yeni yatırımların getirisinin daha yüksek olması, dolayısıyla bu ülkelerin daha hızlı büyüyerek zamanla zengin ülkelerle aralarındaki kişi başına gelir farkını kapatması bekleniyordu. Ancak UNCTAD’ın 2026 raporu, birkaç başarılı Asya ekonomisi dışında “gelişmekte olan” ülkelerin büyük bölümünde anlamlı bir yakınsama yaşanmadığını açıkça gösteriyor. Bu ülkeler, en iyi dönem olan 2003–2013’te bile ileri ekonomilerle aradaki gelir farkını yılda ancak 0,16 yüzde puan kapatabildi. 2010’ların ortalarından itibaren ise fark yeniden açılmaya başladı. 40 küsur yıllık küreselleşmenin sonunda Çin ve bazı Doğu Asya ekonomileri sanayi üretimlerini ve teknolojik kapasitelerini oldukça geliştirirken çoğunluk, düşük katma değerli üretimde veya hammadde ihracatında takılıp kalmış durumda. Bu ülkelerin üçte ikisi hâlâ emtia ihracatına bağımlı. Üstelik başarılı örnekler de serbest piyasa yaklaşımı yerine kapsamlı planlama ve devlet müdahalelerini kullanan ülkeler.

Peki yeni dönem nasıl şekilleniyor? Raporun bunu tartışmak üzere kullandığı temel kavram jeoekonomi: devletlerin ekonomide ticaret, finans, yatırım ve teknoloji gibi araçları stratejik hedefler doğrultusunda kullanması. Buna göre, maliyetleri düşürmek ve verimliliği artırmak için kurulan karşılıklı bağımlılık ağları bugün birer baskı aracına dönüşmüş durumda. Aynı zamanda devlet müdahalelerinin kapsamının genişlediği ve yoğunluğunun arttığı da görülmekte. Özellikle de yarı iletkenler, yapay zekâ, enerji dönüşümü teknolojileri ve kritik minerallerde. Bu da, yine raporun kullandığı bir kavramla, “seçici parçalanma”ya yol açıyor. Yani dünya ekonomisi birbirinden kopuk bloklara ayrılmıyor ama üretim zincirlerinin örgütlenme biçimi değişiyor. Raporun dikkat çekici bulgularından biri şu: 2015-2025 döneminde ticaretin ortalama coğrafi mesafesi artarken ticaret ortakları arasındaki jeoekonomik uyum da yükseldi (rapor bu uyumu ülkelerin BM Genel Kurulu’ndaki oy benzerliğiyle ölçüyor). Yani üretim zincirleri kısalmazken siyasi ve stratejik ortaklıklar daha fazla önem kazanıyor. Bu eğilimi özellikle de yüksek teknolojili ve stratejik ürünlerde görüyoruz.

Öte yandan rapor, “gelişmekte olan” ülkelere sunulan kalkınma reçetelerinin de giderek işlemez hâle geldiğini vurguluyor. Geçmişte, düşük ücret avantajıyla emek yoğun üretim alanlarına girip ihracatı artırmak ve zamanla daha ileri teknolojili üretime geçmek bazı ülkeler için bir kalkınma yolu olarak sunulmaktaydı. Ancak üretimin giderek daha fazla sermaye ve teknoloji yoğun hâle gelmesi bu yolu da yavaş yavaş kapatıyor. Dahası üretim zincirlerine katılmak yahut bazı yüksek teknoloji ürünlerini üretip ihraç etmek de zaten kalkınma anlamına gelmiyor. Örneğin Meksika’nın bilgi-iletişim ve elektronik ihracatı 2000–2025 arasında 45 milyar dolardan 110 milyar dolara çıkmış ama bu ihracatın brüt katma değerinin yüzde 70,7’si ülkede kalmıyor.

Her ne kadar küreselleşme üretimin farklı aşamalarını farklı ülkelere yaymış olsa da üretilen değerin büyük bir kısmına araştırma ve geliştirme, tasarım, teknoloji patentleri ve pazarlama yolları üzerinde kontrolü olan az sayıda büyük tekel tarafından el konuluyor. Raporun yapay zekâ veri merkezlerinde kullanılan bir NVIDIA sunucu rafı için yaptığı hesap bunun çarpıcı bir örneği: Rafın katma değerinin yüzde 67’si tek başına NVIDIA’ya gidiyor. Üretilen katma değerin yüzde 68’i vergi sonrası kâra dönüşürken tüm çalışanların payı yüzde 15’in altında kalıyor. Tekelleşmenin artması, teknoloji üzerindeki denetim ve bunun bir parçası olarak fikri mülkiyet hakları, ileri kapitalist ülkelerin mevcut üstünlüklerini korumaya hizmet ederken diğer ekonomilerin ilerleme olanaklarını da sınırlandırıyor. Nitekim 2020–2025 döneminde yarı iletkenler, yapay zekâ ve enerji dönüşümü gibi stratejik sektörlerde açıklanan yeni yatırım projelerinin yaklaşık yüzde 70’i ileri kapitalist ülkelere yönelmiş. Küresel Güney’in öne geçtiği tek stratejik alan ise kritik mineraller. Ama orada da değer genellikle ülke içerisinde kalmıyor. Örneğin, dünyada çıkarılan toplam kobaltın yaklaşık dörtte üçünü çıkaran Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde yerli şirketlerin üretimdeki payı yüzde 1’e inmiş durumda.

Nihayetinde tüm bu gelişmeler, emperyalizm teorilerinin, eşitsiz gelişme yaklaşımlarının ve bağımlılık ekolünün çoktandır merkeze aldığı temel bir soruna işaret ediyor. Kapitalizmin dünya ölçeğinde genişlemesi, ülkeler arasındaki gelişmişlik farklarını ortadan kaldıran değil yeniden üreten bir süreç. Sermayenin uluslararasılaşması ve merkezileşmesi, teknolojik ve finansal gücün belirli ülkelerde ve belirli büyük sermaye gruplarında yoğunlaşmasıyla bu eşitsizlikleri daha geniş bir biçimde yeniden üretiyor. “Gelişmekte olan” ülkelerin kalkınma ve büyüme sorununu yalnızca dünya ekonomisiyle yeterince bütünleşmemekle, yanlış ekonomi politikalarıyla ya da kurumsal eksikliklerle açıklamaya çalışmak dünya kapitalizminin temel dinamiklerinden birini görmemekle sonuçlanıyor. Sorun, dünya ekonomisinin işleyişinde ve ülkelerin bu ekonomi içerisindeki eşitsiz konumlarında yatıyor. Merkez-çevre ayrımını iktisada kazandıran Raúl Prebisch’in ilk genel sekreteri olduğu UNCTAD’ın altmış yılı aşkın süre sonra benzer bir teşhise varması da anlamlı.

Raporun temel iddiası, dünya ekonomisinin bütünleşmeden henüz uzaklaşmadığı ancak bu bütünleşmenin koşullarının hızla değiştiği yönünde. Neoliberal uzlaşının ideolojik ve kurumsal çerçevesinin aşınması ülkelere kâğıt üzerinde daha geniş bir ekonomi politikası alanı sunsa da bu alanı kullanabilmek, raporun da vurguladığı gibi, mali kapasite, derin finansal sistemler ve kurumsal güç gerektiriyor. Nitekim ileri kapitalist ülkeler bugün sanayi politikalarını hibeler, devlet kredileri, yabancı yatırım denetimi ve hatta sermaye kontrolleri üzerinden, çevre ülkelerin çok azının ulaşabileceği bir ölçekte yürütüyor. Uzun yıllar boyunca çevre ülkelere vazgeçmeleri öğütlenen araçlar şimdi merkezin sanayi politikasının araçları olarak karşımıza çıkıyor. İleri kapitalist ülkelerin devlet müdahaleleriyle teknolojik ve finansal üstünlüklerini pekiştirmeleri de mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştireceğe benziyor. Raporun önerileri (sermaye kontrolleri, yabancı yatırımın teknoloji transferine koşullanması, bölgesel ödeme sistemleri) ilk bakışta yerinde görünse de bu araçların kimin, hangi toplumsal güçlerin çıkarına kullanılacağı sorusu raporun dışında kalıyor. Oysa mesele basit bir piyasacılığa karşı devletçilik ikileminden ziyade devletin hangi toplumsal sınıfların çıkarları doğrultusunda, hangi üretim ve mülkiyet ilişkilerini dönüştürmek üzere müdahale ettiği. Bu ilişkiler değişmedikçe yeni “politika alanı” da merkezin ve ona eklemlenmiş sermayenin alanı olarak kalacak.

Leave a Reply