Özgür Orhangazi
15 Kasım 2026
Yapay zekâ için kullanılan gelişmiş bilgisayar çiplerinin en önemli tasarımcısı ve satıcısı olan Nvidia şirketinin kurucularından Jensen Huang’ın bu hafta görevinden istifa etmesi, yapay zekâ sektörünün geleceğine ilişkin tartışmaları bir kez daha alevlendirdi. Şirketin hisseleri, istifa haberinin duyurulmasının ardından yüzde 14’ün üzerinde değer kaybettikten sonra günü yüzde 4,3’lük bir düşüşle kapattı. Böylelikle şirketin hisse fiyatlarında 6 Ekim’deki rekor seviyelerden bu yana yaşanan değer kaybı yüzde 30’u buldu. Oysa Nvidia, yapay zekâ yatırımlarının olağanüstü büyümesinden en fazla yararlanan şirketlerden birisi olmuş ve dünyanın en değerli şirketlerinden birisi haline gelmişti.
Huang’ın istifası iki açıdan önemli. Birincisi, geçtiğimiz haftalarda üzerinde durduğumuz yapay zekâ yatırımlarının ve bunların etrafında örülen finansal ilişkilerin kırılganlığı boyutu. Nvidia yalnızca çip tasarlayıp satan bir şirket olmakla kalmıyor aynı zamanda yapay zekâ altyapısını kuran şirketlerin yatırımcı ve finansman sağlayıcılarından birisi olarak öne çıkıyor. Dolayısıyla Nvidia özelinde yaşanan belirsizlik, yapay zekâ yatırımlarını birbirine bağlayan finansman ilişkileri açısından önem taşırken bir yandan da beklentilere dayalı olarak şişen şirket değerlerinin ne kadar hızlı silinebileceğini bir kez daha hatırlatıyor.
İstifanın ikinci boyutu ise ABD ile Çin arasındaki teknoloji rekabetine uzanıyor. Huang’ın ABD istihbaratının Çin adına bilgi topladığından şüphelendiği iddia edilen bir iş insanı ile ilişkisinin ortaya çıkması, Nvidia’nın Çin’e yaptığı çip satışlarını ve ABD yönetiminin bu konudaki kısıtlamalarını da yeniden gündeme taşıdı. ABD Kongresi’nde her iki partiden de Çin’in gelişmiş çiplere erişiminin daha da sınırlandırılması gerektiğini düşünen siyasetçiler bulunuyor. Huang ise Çin pazarına erişimin sürmesi doğrultusunda bir tutum sergilemekteydi. ABD bir yandan kendi teknoloji şirketlerini büyütmek bir yandan da Çin’in ilerlemesini sınırlamak istiyor ki bu da başka bir gerilimi gündeme getiriyor: Nvidia açısından Çin pazarına erişimin sürmesi, satışlarını ve kârlılığını artırmanın önemli bir yolu. Ancak ABD, Amerikan şirketlerinin bazı ticari çıkarlarını sınırlamak pahasına Çin’in teknolojik ilerlemesini yavaşlatmaya çalışıyor. Böylece tek tek sermayelerin çıkarları ve birikim ihtiyaçları ile ABD kapitalizminin uluslararası üstünlüğünü koruma çabası arasında bir çelişki ortaya çıkıyor.
Bu tablo, ara seçimlerde Demokratların Kongre’nin her iki kanadında da çoğunluğu elde etmesiyle daha da karmaşık hâle geldi. Veri merkezlerinin hızla yaygınlaşmasına karşı halk arasında ortaya çıkan tepkilerin seçim sonuçlarında etkili olduğu düşünülüyor. Özellikle de bu merkezlerin elektrik ve su tüketimi ile enerji fiyatları üzerindeki etkileri ve çevresel maliyetleri çeşitli bölgelerde yoğun tartışmalara yol açmıştı. Bu nedenle Demokratların Ocak ayında Kongre’de kontrolü ele aldıktan sonra veri merkezi yatırımlarını düzenlemesi ve yapay zekâ sistemlerinin denetlenerek teknoloji şirketlerinin daha fazla sorumluluk alması yönünde adımlar atması bekleniyor. Tabii bu tür girişimler Trump’ın vetosu ile de karşılaşabilir. Öte yandan, ABD’de veri merkezi yatırımlarının yavaşlamasının Çin açısından aradaki teknolojik farkı kapatmak için bir fırsat sunabileceği, Financial Times’da 9 Kasım’da yer alan bir haberde aktarıldığı gibi şimdiden dile getirilmeye başlandı. Çin, gelişmiş yapay zekâ çiplerinin üretiminde ABD ve müttefiklerinin gerisinde. Lowy Enstitüsü’nün analizine göreyse ABD’deki veri merkezlerinin toplam hesaplama gücü Çin’dekilerin yaklaşık 40 katı. Buna karşılık Çin, daha sınırlı hesaplama kapasitesini daha verimli kullanabilen modeller geliştirmeye, yerli çip üretimini artırmaya ve daha ucuz, açık ağırlıklı yapay zekâ modellerini yaygınlaştırmaya çalışıyor. Yüksek elektrik üretim kapasitesi ve geniş sanayi altyapısı da bu konuda Çin’e avantajlar sağlıyor.
Öte yandan, Ekim ve Kasım aylarında açıklanan yeni sanayi politikaları, Çin’in yapay zekâ alanındaki gelişmeleri imalat sanayiinin genel dönüşümüyle birlikte ele aldığını gösteriyor. Temel sanayi bileşenleri ile temel malzemelerden sanayi yazılımlarına kadar üretim zincirindeki zayıf halkaların güçlendirilmesi ve teknolojik bağımlılıkların azaltılması hedefleniyor. Buna paralel olarak, yapay zekânın araştırma ve tasarımdan üretime, kalite kontrolünden işletme yönetimine kadar imalat sanayiinin bütün aşamalarına yayılması da belirlenen hedefler arasında. Çinli yetkililere göre ülkede şimdiden 13 binden fazla ileri düzey akıllı fabrika bulunuyor.
Çin’in yaklaşımındaki dikkat çekici unsur, bu konuda finansman ve organizasyonun kamu öncülüğünde gerçekleştirilmesi. ABD’deki yapay zekâ yatırımlarının merkezinde ise daha ziyade büyük teknoloji şirketleri arasındaki rekabet ve finansal piyasaların gelecekteki kârlılık beklentilerine dayanarak verdikleri kararlar bulunuyor. Aslında her iki ülkede de devletler bu yarışa doğrudan müdahale ediyor. Ancak müdahalenin biçimi ve öncelikleri farklılaşıyor. ABD’de tercih edilen yöntem, teknoloji şirketlerinin birikim stratejilerini teşvikler, düzenlemeler ve ulusal güvenlik politikalarıyla desteklemekken Çin’de teknolojik gelişme daha doğrudan sanayi politikası hedefleriyle ilişkilendiriliyor. Özellikle de yapay zekânın mevcut imalat sanayiine uygulanması ve üretim yapısının teknolojik açıdan geliştirilmesi ön plana çıkarılıyor. Tabii bu Çin’in muhakkak daha başarılı olacağı anlamına gelmiyor. Çin ekonomisi bir süredir zayıf iç talep, bazı sektörlerdeki aşırı kapasite ve yıkıcı rekabet gibi sorunlarla karşı karşıya. Devletin yatırımları yönlendirebilmesi, teknolojik gelişmeyi hızlandırmaya ve üretim kapasitesini artırmaya yardımcı olabilir. Ancak bu, aşırı yatırım, kapasite fazlası ve kârlılık sorunlarının kendiliğinden ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor.
ABD ile Çin arasındaki rekabetin yapay zekâ ve çip üretimiyle sınırlı olmadığı da açık. Wall Street Journal’da geçtiğimiz günlerde yayımlanan bir analiz, Çin’in gemi yapımındaki üstünlüğünü denizlerdeki askeri ve ekonomik gücünü artırmak için nasıl kullandığına odaklanıyordu. Çin tersaneleri, geçtiğimiz yıl dünyada üretilen yük gemilerinin tonaj açısından yarısından fazlasını inşa etmiş. Çin donanması da gemi sayısı olarak ABD donanmasını geride bırakmış durumda, her ne kadar ABD’nin tonajda ve uçak gemilerinde üstünlüğü devam etse de. Bu da Çin’in geniş imalat kapasitesinin giderek daha fazla askeri ve jeopolitik güce dönüşebileceğinin bir göstergesi.
Kısacası, çiplerden veri merkezlerine, yapay zekâdan gemi yapımına uzanan gelişmeler, aynı sürecin farklı görünümleri olarak okunabilir. Teknolojik gelişme, sermaye birikiminin, sanayi politikalarının ve devletler arasındaki güç mücadelelerinin merkezinde yer alıyor. Dolayısıyla yapay zekâ yarışı da daha geniş bir ekonomik ve jeopolitik mücadelenin bir parçası olarak karşımıza çıkıyor. Bu yarış, önümüzdeki dönemde dünya ekonomisinin üretim ve güç ilişkilerinin kimler tarafından, hangi araçlarla ve kimin çıkarları doğrultusunda şekillendirileceğini belirleyecek.
