Anthropic, yapay zekâ sistemlerinin mikroskopları, laboratuvarlarda kullanılan sıvı işleme cihazlarını ve robot kollarını kontrol edebilmesini sağlayan bir teknoloji geliştirdiğini açıklıyor. Henüz deneme aşamasındaki bu tür uygulamalar, yapay zekânın belirli fiziksel görevleri yerine getirebilmesine olanak tanıyor. Ancak tek tek cihazların yapay zekâyla yönetilebilmesi, fabrikalardaki üretim süreçlerinin bütününün yapay zekâ tarafından otomatik olarak yönetilebildiği anlamına gelmiyor. Bunun içinse yalnızca yapay zekâ modellerinin daha ileri düzeyde gelişmesi yeterli değil. Bu sistemlerin makinelerle ve üretim altyapısı ile bütünleşmesi gerekiyor. Dolayısıyla fiziksel üretim alanındaki dönüşümlerin hızı teknolojik olanaklara bağlı olduğu kadar aynı zamanda uygulama maliyetlerine ve yapılacak yatırımlara bağlı olacaktır.
Category: tekno-feodalizm
Yapay zekâda aşırı birikim ve finansal balon mu?
Yapay zekâ yatırımlarının bir balon yaratıp yaratmadığı tartışmasında esasen iki mesele var. Bunlardan birincisi, bu alandaki şirketlerin hisse ve tahvillerinin gelecekte elde edilecek kârlara ilişkin iyimser beklentiler nedeniyle aşırı değerlenmiş olması olasılığı. Bu, klasik anlamda bir finansal balonla karşı karşıya olup olmadığımız sorusu. İkincisi ise ortaya çıkan kapasitenin yeterli kârlılıkla değerlendirilemeyecek ölçüde büyük olması ihtimali. Yani klasik anlamda bir aşırı sermaye birikimi eğiliminin ortaya çıkıp çıkmadığı.
Yapay zekâda trilyon dolarlık bahis
Peki yapay zekâ bileşenlerine yapılan ve yapılması planlanan trilyonlarca dolarlık yatırım karşılığında ne kadar gelir ve kâr bekleniyor? Yapay zekâ yatırımlarının bir balon olup olmadığı sorusu nihayetinde bu soruya bağlanıyor. Burada iki şeyi birbirinden ayırt etmek gerekiyor. Hisse ve şirket değerlemelerinin gelecekteki kâr beklentileriyle aşırı şişmesi anlamında bir finansal balon ile gelecekte kârlı biçimde kullanılamayacak kadar fazla sabit sermaye birikmesi aynı şey değil. Mevcut yapay zekâ patlamasında ise bu iki riskin birbirini besleyebileceği koşullar oluşuyor. Yapay zekânın arkasında son derece maddi bir altyapı var ve şirketler yarışta geride kalmamak için bu altyapıya yüz milyarlarca dolar yatırıyor. Fakat bütün şirketlerin aynı anda bu yarışa girmesi sonunda aşırı kapasiteye, sermayenin değersizleşmesine ve ödenemeyen borçlara yol açabilir. Kapitalizmin eski çelişkilerinden biri, bu kez yapay zekânın en yeni makinelerinde karşımıza çıkmakta.
Yapay zekâ neyle besleniyor?
Bu karşılıksız faaliyetin bir başka biçimiyse yapay zekâ sistemlerinin kullanımında ortaya çıkıyor. Kullanıcılar aynı anda hem sistemden faydalanıyor hem de yeni veri üretiyor, sistemi test ediyor ve modelin gelişmesine katkı sunuyor. Yazının başında bahsettiğimiz tartışma da bu bağlamda değerlendirilebilir. Sorulan sorular, yapılan sohbetler, beğenilen ya da reddedilen yanıtlar ve geri bildirimler model geliştirmede kullanılabilecek yeni veri kaynaklarına dönüşüyor. Böylece yapay zekâ ürünlerinin kullanıcıları aynı zamanda karşılıksız faaliyetleriyle veri, değerlendirme ve iyileştirme bilgisi üreten üreticiler hâline geliyor. Nihayetinde yapay zekâ şirketleri, Silikon Vadisi’ndeki yüksek ücretli mühendis, fizikçi ve matematikçilerden dünyanın başka bir ucunda düşük ücretler karşılığında insanlığın en karanlık içeriklerini okuyup/izleyip sınıflandıranlara uzanan geniş bir işgücüne dayanmakla kalmıyor, interneti ve bu yapay zekâ modellerini kullananların karşılıksız faaliyetleri sırasında ürettikleri veri ve bilgiyi de kendi birikim sürecinin bedelsiz bir girdisine dönüştürüyor.
Birikim, rant ve tekno-faşizm
Bu gidişatın kaçınılmaz sonucu, emeğin, doğanın ve toplumun sistematik biçimde tahribi ve siyasal ve her alanda zor aygıtlarının güçlenmesi olacaktır. Siyasal, toplumsal ve ekolojik istikrarsızlık koşullarında tekelleri pekiştirmek ve toplumsal düzeni sürdürmek için otoriter yönetim biçimlerinin yükselişi şaşırtıcı değildir. Bu süreçte kapitalizm, ortak varlıkların tekelleştirilmesi ve gaspı üzerine kurulu hiyerarşik bir düzen ortaya çıkarıyor. Düzeni korumak için otoriterliğe artan bağımlılık, bir anlamda kapitalizmin yapısal kırılganlıklarının da göstergesidir. Bu kırılganlıkların nasıl evrileceği ve sistem karşıtı hareketlerin nasıl şekilleneceği ise belirsizliğini korumaktadır.
Veri, güç ve sermaye
Kısacası, bugün dijital tekellerin yarattığı önemli dönüşümler, kapitalizmin sona erdiğini değil, daha yoğun bir tekelci-rantiye kapitalizme evrildiğini gösteriyor. Sosyal bilimlerde yeni kavramlar hep cazip olmuştur. Ancak iktisadi ve politik yönelimleri doğru okumak istiyorsak, değişenin içinde değişmeyeni de görmek gerekir. Bu da ancak bu süreklilikler üzerine inşa edilecek bir dönüşüm perspektifiyle anlam kazanabilir.
Dijital tekeller ve rant
Özgür Orhangazi 4 Ekim 2025 Tekno-feodalizm yahut neo-feodalizm yaklaşımının açıklamaya çalıştığı ana mesele, büyük teknoloji şirketlerinin ve özellikle dijital platformların son dönemde eriştiği tekel gücü ve bu gücün getirdiği rantlardır. Bu tekelleşmenin arkasında üç ana neden bulunmaktadır. Birincisi, patent, telif ve marka korumaları gibi fikri mülkiyet hakları, dijital platformların ve büyük şirketlerin bir yandan yenilikleri … Continue reading Dijital tekeller ve rant
Dijital çağda kapitalizmin dönüşümü: Tekno-feodalizm tartışmalarına giriş
Son yıllarda bu tartışmalarda öne çıkan yeni bir kavram ise “tekno-feodalizm” ya da “neo-feodalizm” oldu. Buna göre dijital platformlar, kapitalizmin klasik kâr, rekabet ve sermaye birikimi mantığından koparak, rant, tekelcilik ve siyasal kontrol üzerine kurulu yeni bir düzene doğru evrilmesine yol açmaktadır. Kapitalizmin hareket yasaları giderek tanınmaz hale gelmekte ve rekabet ve kâr maksimizasyonu, artı-değerin yeniden yatırımı ve üretici güçlerin kesintisiz gelişimi gibi kapitalizmin temel dinamikleri yerini rant arayışı, kaynakların yağmalanması ve dijital platformların kurduğu siyasal-ekonomik denetime bırakmaktadır. Peki gerçekten bildiğimiz kapitalizmin sonuna geldik ve yeni bir toplumsal formasyona mı geçiyoruz? Yoksa öldüğü ilan edilen şey, aslında hiç yaşamamış olan idealize edilmiş bir kapitalizm mi?


